Kategorie
Raporty Somalia

Somalia. Od zalążków państwowości, przez kolonizację, dekolonizację, po dyktaturę

Somalia. Od zalążków państwowości, przez kolonizację, dekolonizację, po dyktaturę

Opracowała: Aneta Król

Somalia jest państwem znajdującym się na Półwyspie Somalijskim, we wschodniej części kontynentu afrykańskiego – w tzw. Rogu Afryki, którego położenie geograficzne ma duże znaczenie strategiczne, wynikające z usytuowania nad Oceanem Indyjskim oraz Zatoką Adeńską. Znaczenie geopolityczne państwa dodatkowo zwiększa sąsiedztwo Bliskiego Wschodu oraz przebiegające w pobliżu szlaki komunikacyjne z Morza Śródziemnego poprzez Kanał Sueski, Morze Czerwone i cieśninę Bab al-Mandab na Ocean Indyjski. Somalia zajmuje 637,6 tys. km2 [1]. Od północnego zachodu graniczy z Dżibuti, na środkowym zachodzie – z Etiopią, na południu – z Kenią, a od wschodu oblewają ją wody Oceanu Indyjskiego oraz Zatoki Adeńskiej.

Rys. 1       Mapa Somalii

Źródło: http://www.africa.upenn.edu/CIA_Maps/Somalia_19881.gif

Najdawniejsza historia wybrzeża somalijskiego mówi o kolonizacji tego obszaru między VII a X w. przez przybyszów z Półwyspu Arabskiego, którzy założyli m.in. Uarszejch, Merkę, Mogadiszu i Brawę[2] – miasta będące ośrodkami handlu dalekosiężnego, m.in. z Chinami. Towarami eksportowymi były pióra strusie, kość słoniowa, guma, skóry, tłuszcz zwierzęcy oraz niewolnicy. Importowano zaś tkaniny, żelazo, broń, porcelanę i ceramikę chińską. Ośrodki te w większości zamieszkiwane były przez Afarów, Somalijczyków, Arabów oraz Persów.

Lokalną arystokrację tworzyli Persowie, którzy asymilowali się poprzez zawieranie związków małżeńskich z miejscowymi kobietami, tworząc tym samym wspólną kulturę i społeczność[3]. Natomiast islam zaszczepiony przez Arabów miał ogromny wpływ na strukturę społeczną somalijskich plemion – można nawet uznać, że był i jest jednym z podstawowych elementów kultury. Wzajemne relacje Arabów i Somalijczyków różnie układały się pomiędzy pasterskimi plemionami północy i rolniczymi osadnikami z południa.

W Benadirze heterogeniczna struktura etniczna powodowała zlewanie się plemion somalijskich z Arabami, natomiast na północy kraju rozwijali się oni niezależnie. Przedkolonialna historia tego regionu mówi, że pierwotnym terytorium Somalijczyków był rejon Zatoki Adeńskiej. Terytoria zachodnie i południowe zamieszkiwały kuszyckie grupy Oromo. Z terenów tych wyparte zostały grupy posługujące się językami bantu, określane mianem cywilizacji Zandż. Ludność ta przeniosła się na urodzajne tereny między rzekami Dżuba a Uebi Szebeli, na południe Półwyspu.

Przyczyną dalszych migracji w kierunku południowym stał się prawdopodobny wzrost populacji Somalijczyków, którzy spychali plemiona Oromo na południe i zachód. Około VII w. na wyżej wspomniane tereny przybył z Arabii szajch Ismail Dżabarti – wielki przodek, założyciel rodu Darod. Szajch Isak[4], który dał początek rodowi o tej samej nazwie, pochodzącej od jego nazwiska, przybył dwa wieki później[5]. Obecnie oprócz tych rodów na terenach Somalii występują jeszcze cztery inne rodziny plemienne: Dir, Hawija, Digil i Rahanwein.

Zamieszkujący najbardziej wysunięte na południe tereny rody Hawija oraz Darod tworzą najliczniejsze somalijskie rodziny plemienne, tradycyjnie sobie wrogie. Digil i Rahanwein tworzone są przez rodziny lub rody różnego pochodzenia, które zjednoczyły się pod wspólną nazwą. Zajmują żyzne tereny pomiędzy rzekami Uebi Szebeli a Dżubą i prowadzą osiadły rolniczy tryb życia[6]. W XV w. zasięg terytorialny rodów północnej Somalii przypominał stan współczesny. Migracje w kierunku południowym zatrzymane zostały na terenie Kenii w 1912 r. na rzece Tana.

Do XVI w. trwał proces powstawania sułtanatów muzułmańskich wokół cesarstwa etiopskiego. Było ono dominującą siłą w tej części Afryki, zmuszało większość sułtanatów do płacenia trybutu, co w efekcie doprowadziło do długotrwałego konfliktu, który przerodził się w świętą wojnę – dżihad. Muzułmańska armia prawie doprowadziła cesarstwo do upadku. Dopiero dzięki militarnemu wsparciu Portugalczyków Etiopczykom udało się odnieść zwycięstwo, tym samym zamykając Somalijczykom drogę do dalszej ekspansji w kierunku zachodnim.

Strategiczne położenie Somalii było istotne nie tylko dla europejskich mocarstw – Wielkiej Brytanii[7], Francji i Włoch, ale również krajów afrykańskich, takich jak Egipt i Etiopia, które chciały posiadać swoje strefy wpływów w tym regionie. Na początku 1839 r. Wielkiej Brytanii zależało tylko na dostępie do Morza Czerwonego, a szczególnie interesowało ją założenie placówki w Adenie. Rok później zawarła umowy z sułtanami kontrolującymi wybrzeża Zatoki Adeńskiej i Tadżura. W tym samym czasie prawa do wybrzeży Morza Czerwonego Turcja scedowała na rzecz Egiptu, który od lokalnych przywódców rodowych zażądał deklaracji lojalności.

Wielkiej Brytanii nie podobało się rozciąganie egipskich wpływów na wybrzeżu. Po przewrocie w Sudanie Egipt ograniczył swoje polityczne zasięgi, a w 1885 r. wycofał się z Hareru, co doprowadziło do zajęcia tych terenów przez Brytyjczyków. Ci zaś w trakcie kolejnych dwóch lat podpisali z głównymi rodami północnosomalijskimi układy obronne, dające gwarancje opieki. Na mocy tychże układów Brytyjczycy ogłosili protektorat nad północną Somalią, co miało być gwarancją bezpieczeństwa szlaków handlowych biegnących do brytyjskiego Adenu.

Francja w latach 1862-1885 uzyskała port Obok na wybrzeżu Afarów oraz tereny wokół niego, tym samym zbliżając się do strefy kontrolowanej przez Brytyjczyków. W dalszej kolejności rozszerzała swoje posiadłości na wschód, gdzie założono port Dżibuti. W ciągu kolejnych czterech lat Francja podpisała układy graniczne z Etiopią i Wielką Brytanią, które miały regulować zasięg wpływów. W 1869 r. na Półwyspie pojawili się Włosi, tworząc kolonię w Erytrei, i stopniowo zaczęli wkraczać na terytorium Etiopii.

Dwadzieścia lat później doszło do podpisania układu w Ucciali między Włochami a etiopskim cesarzem Menelikiem[8]. Układ miał zakładać współpracę obu państw, jednakże włoska wersja dokumentu mówiła o ustanowieniu włoskiego protektoratu, a dokładnie dwóch: pierwszego na północno-wschodnim krańcu wybrzeża somalijskiego i drugiego na południowym. Tereny te zostały wydzierżawione od Brytyjskiej Kompanii Wschodnioafrykańskiej (British East Africa Company), a po 16 latach rząd włoski uznał to terytorium za swoją kolonię[9].

Po podpisaniu z Wielką Brytanią w Rzymie w 1891 r. dokumentu, który określił strefy wzajemnych wpływów obu mocarstw na terytorium Afryki Wschodniej, Włosi otrzymali region Benadiru, a tym samym przejęli kontrolę nad najbogatszym i najważniejszym obszarem. W tym samym roku rząd włoski podpisał z sułtanem Zanzibaru traktat, który oddawał Włochom w administrowanie strefy Mogadiszu, Merki i Brawy na 25 lat za coroczną opłatę 120 tys. rupii. W 1905 r. rząd włoski wykupił od sułtana Zanzibaru Benadir, a trzy lata później przejął bezpośrednią administrację nowej kolonii. W brytyjskiej części Półwyspu na początku XX w. rozpoczęła się święta wojna przeciwko „niewiernym chrześcijanom”, na czele której stał szejch Muhammad Abd Allah Hasan[10]. Przyjął on tytuł sajjida (potomka proroka), a jego naśladowców nazwano derwiszami.

Bezpośrednim powodem wzniecenia religijnej rewolty miało być zagrożenie dla islamu płynące z obecności chrześcijańskich kolonizatorów. W związku z możliwością łatwego dostępu do broni, a co za tym idzie – dobrego uzbrojenia, derwiszom czterokrotnie udawało się odpierać ataki Brytyjczyków, Włochów i Etiopczyków. Po kosztownych i niosących wiele ofiar operacjach o charakterze wojskowym Brytyjczycy zdecydowali wycofać się z wybrzeża. Problemy z derwiszami trwały do 1920 r., kiedy to okupowana przez nich twierdza Taleh została zbombardowana, a ich przywódca zbiegł do Etiopii. Ustabilizowało to sytuację w brytyjskim protektoracie, jednakże w związku z ogromnymi nakładami finansowymi na zbrojne akcje przeciwko derwiszom w rejonie tym nastąpiła stagnacja ekonomiczna.

Włoska część Somalii, która w mniejszym stopniu odczuła skutki tej wojny, zaczęła odnotowywać korzyści z kolonizacji. Na najurodzajniejszych terenach między rzekami Dżuba i Uebi Szebeli rozwijały się plantacje, na których uprawiano bawełnę i banany. Włosi, wykorzystując nieprecyzyjność włosko-etiopskich układów granicznych z 1897 i 1908 r., nieokreślających dokładnie granicy części Somalii z cesarstwem, rozpoczęli penetrację terytoriów etiopskich.

Dopiero w 1934 r. we wschodniej części Ogadenu w oazie Uol – Uol brytyjsko- etiopska komisja demarkacyjna usiłowała przeprowadzić linię graniczną między Etiopią a protektoratem brytyjskim. Niestety, stacjonujące tam oddziały włoskie odpowiedziały na te działania ostrzelaniem etiopskich sił. Obydwie strony wzajemnie zrzucały na siebie odpowiedzialność za ten krwawy incydent, twierdząc, że znajdowały się na swoim terytorium. Wykorzystując pretekst „incydentu z Uol – Uol”[11], Włosi napadli zbrojnie na Etiopię, kończąc jej podbój i jednocząc swoje posiadłości w tej części Afryki, powiększając je w 1940 r. o protektorat brytyjski. Sytuacja ta nie trwała jednak długo, ponieważ już w 1941 r. połączone siły brytyjsko-francuskie i etiopskie odzyskały swoje terytoria. Etiopia w traktatach z 1942 i 1944 r. wyraziła wolę pozostania pod wojskowym zarządem brytyjskim, uznając to za tymczasowe rozwiązanie.

Początki procesu dekolonizacji stały się latami wzrastającego bezrobocia, którego bezpośrednią przyczyną było zamknięcie wielu plantacji, co spowodowało unieważnienie przez Brytyjczyków wszystkich kontraktów o pracę. Ogólnie zła sytuacja ekonomiczna wpłynęła na niezadowolenie Somalijczyków, a przede wszystkim zapoczątkowała wzrost nastrojów nacjonalistycznych i świadomości politycznej[12].

Okres kolonizacji miał duży wpływ na ewoluowanie poczucia somalijskiej tożsamości narodowej, która prowadziła do przemian w strukturze i świadomości ówczesnego społeczeństwa. Dostęp miejscowej ludności do edukacji kształcącej według europejskich norm urzędników administracji włoskiej i brytyjskiej prowadził do organizowania się przedstawicieli nowej generacji Somalijczyków., która zaczynała widzieć możliwość samostanowienia narodu somalijskiego. Aby stać się godnymi partnerami do dyskusji z administratorami państw kolonialnych, Somalijczycy zaczęli zrzeszać się w stowarzyszeniach. Pierwszymi z nich było Somalijskie Stowarzyszenie Muzułmańskie (Somali Islamic Association) oraz Somalijskie Stowarzyszenie Narodowe (The Somaliland National Society).

Organizacje te miały na celu przede wszystkim zwrócenie uwagi brytyjskiego rządu na interesy somalijskie, m.in. na konieczność wprowadzenia nowoczesnej edukacji z europejskim poziomem nauczania. Idea stowarzyszeń zakładała również zjednoczenie wszystkich mieszkańców i terenów somalijskich, oraz powstrzymanie tradycyjnej rywalizacji rodowej.

Ostateczny proces dekolonizacji rozpoczął się po drugiej wojnie światowej na konferencji poczdamskiej, na której byłe kolonie włoskie zaliczono do kategorii terytoriów powierniczych, a ich losem postanowiono zająć się podczas przygotowywania traktatu pokojowego z Włochami. W 1946 r. Ernest Bevin[13] przedstawił plan utworzenia brytyjskiego terytorium powierniczego z włoskiej i brytyjskiej części Somalii oraz etiopskiej prowincji Ogaden[14]. Kwestia objęcia tym planem również Ogadenu wynikała z faktu, że był to ważny teren pasterski dla około połowy nomadów[15] z protektoratu brytyjskiego i włoskiego.

W 1948 r. przedstawiciele Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Francji i Związku Radzieckiego zebrali się w Mogadiszu na obradach tzw. Komisji Wielkiej Czwórki. W wyniku podjętych dyskusji zdecydowano ostatecznie, że Włosi powrócą do swojej kolonii, która miała na 10 lat stać się terytorium powierniczym ONZ. Taka decyzja dawała czas na przygotowanie Somalijczyków do niepodległości, którą miano ogłosić w 1960 r. Wydarzenia te doprowadziły do ewolucji niewielkich partii i stowarzyszeń w masowe organizacje[16].

Przed przybyciem Komisji Wielkiej Czwórki powstała pierwsza somalijska organizacja – Klub Młodzieży Somalijskiej (Somali Youth Club, SYC) o zapleczu rodowym, która następnie przekształciła się w partię polityczną pod nazwą Liga Młodzieży Somalijskiej (SYL). Większość jej członków pochodziła ze zantagonizowanych między sobą rodów Hawija i Darod, więc nie była to łatwa koalicja. Podstawowe założenia programu partii mówiły o uzyskaniu niepodległości i niezależności politycznej i ekonomicznej w jak najkrótszym czasie, zjednoczeniu wszystkich terytoriów somalijskich sztucznie podzielonych przez kolonizatorów i zniesieniu wszystkich różnic wynikających ze stosunków społecznych, mogących stwarzać trudności w procesie zjednoczenia Somalijczyków. Partia popierała europejski system wychowania, który miał odpowiadać celom nowoczesnego państwa[17].

W 1950 r. powstała Rada Terytorialna, ciało o charakterze doradczym, której większość stanowili przywódcy rodowi. Pierwsze wybory do rad lokalnych w miastach odbyły się w 1954 r., a w rok później na terytorium całego kraju przeprowadzono wybory do Zgromadzenia Legislacyjnego, kontynuatora Rady Terytorialnej. W tym samym czasie powstał rząd podległy Zgromadzeniu. W 1958 r. odbyły się wybory lokalne, a rok później do Zgromadzenia Legislacyjnego.

Partią wiodącą we wszystkich wyborach była SYL, która dominowała w rządzie i Zgromadzeniu. Po rozłamie w jej szeregach powstała Liga Wielkiej Somalii (Greater Somalia League, GSL), na której czele stanął Hadżi Mohammad Husajn. Procesy te opóźniały powstanie nowego rządu i kiedy w końcu uformował się on w 1959 r., na czele z premierem Abdullahim Issa, grupa przywódców Darod przeprowadziła kampanię na rzecz zmiany przywódcy. Miało to przeciwdziałać zachowaniom politycznym, które służyłyby interesom rodowym.

W 1960 r. nastąpiło zjednoczenie byłego protektoratu brytyjskiego i włoskiego. W tym samym czasie odbyły się wybory do Zgromadzenia Legislacyjnego, w skład którego weszło trzydziestu trzech Somalijczyków, a czworo z nich otrzymało stanowiska ministerialne. Do zjednoczenia doszło 1 lipca 1960 r., tak więc tego dnia powstało nowe państwo pod nazwą Republika Somalii, a jej prezydentem został Abdiraszid Ali Szermarke z rodu Madżerten[18].

Koncentracja władz administracyjnych i politycznych znalazła miejsce w stolicy niepodległego państwa – Mogadiszu. Zjednoczeniu, pomimo wspólnej kultury, języka i religii, od początku towarzyszyło wiele problemów ekonomicznych, politycznych i administracyjnych. Problemy te wynikały z siedemdziesięcioletniej administracji Brytyjczyków i Włochów, pogłębiającej różnice regionalne, do których doszły jeszcze odmienności w administrowaniu, systemie sądowniczym i gospodarczym. Duże niezadowolenie panowało w rejonach północnych. Oddalona o 742 km od Mogadiszu Hargejsa (centralny ośrodek regionu północnego) pozbawiona była połączenia telefonicznego i odsunięta od centrum wydarzeń, co powodowało ogromne ograniczenia w walce o interes jej mieszkańców. Kolejną barierę stanowił brak uregulowań formalnych związanych z zapisem języka somalijskiego, który winien pełnić funkcję języka urzędowego. W konsekwencji w administracji stało się konieczne używanie języków europejskich – na północy angielskiego, na południu włoskiego. Na podstawie tych kilku przykładów widać, z jak dużymi problemami borykało się nowo powstałe państwo.

Sprawy zagraniczne wymagały również zajęcia się kilkoma poważnymi aspektami, takimi jak kwestia społeczności somalijskiej na terenie etiopskiego Ogadenu, północnej Kenii oraz Dżibuti. Programy nacjonalistycznych partii dążyły do zajęcia tych terenów, a ich przyłączenie do Republiki Somalii zajęło czołowe miejsce w jej konstytucji. Problem Dżibuti został definitywnie rozwiązany poprzez referendum w 1966 r., w którym jego mieszkańcy opowiedzieli się za pozostaniem pod administracją francuską[19].

Brak ugody w kwestii granicy z Etiopią nie wpływał zbyt dobrze na pozycję międzynarodową Somalii. Do rozstrzygnięcia losów dystryktu kenijskiego Wielka Brytania powołała komisję, której celem było ustalenie, czy większość mieszkańców chce przyłączenia tego regionu do Somalii. Stanowisko Londynu w tej sprawie dało komisji wyraźnie do zrozumienia, że jest to niemożliwe do czasu uzyskania niepodległości przez Kenię, co komisja ogłosiła za swoje postanowienie. Wydarzenia te, włącznie z zerwaniem stosunków dyplomatycznych z Brytyjczykami, wznieciły rozruchy partyzanckie, paraliżując pogranicze kenijskie do 1967 r.

W marcu 1969 r. w 43 dystryktach republiki przeprowadzono wybory powszechne. Ponownie dominującą partią była SYL z 73 mandatami, Narodowy Kongres Socjalistyczny (Socialist National Congress, SNC) uzyskał ich 11, Somalijska Narodowa Unia Afrykańska (Somali African National Union, SANU) – 6, a pozostałe 25 mandatów przypadło innym partiom. Nowym wyborom towarzyszyło bardzo duże rozczarowanie wśród osobistości mocno zaangażowanych w kampanię, które pomimo tego nie dostały się do Zgromadzenia[20].

Utrata popularności premiera Muhammada Hadżi Ibrahima Egala oraz prezydenta Abdiraszida Ali Szermarka, mnogość partii politycznych oraz brak wyraźnych sojuszników nie sprzyjały utworzeniu silnego i niezależnego rządu. Brak zdecydowanego poparcia dla nowej władzy i antagonizmy wewnątrz tych samych partii musiały doprowadzić do próby obalenia stworzonego systemu. Wojskowy zamach stanu w 1969 r. rozpoczął nowy okres w jego dziejach.


[1] Stosunki międzynarodowe w Afryce, red. J.J. Milewski, W. Lizak, Warszawa 2002, s. 237.

[2] A.M. Kostecki, Somalia, Zarys historyczno- socjologiczny, Warszawa 1976.

[3] Róg Afryki; Historia i współczesność, red.J. Mantel-Niećko, M. Ząbek,Warszawa 1999.

[4] Klan nosi nazwę Issak.

[5] Róg Afryki…,s. 285.

[6] A.M. Kostecki, Somalia, Zarys…, s. 15.

[7] Droga do Indii.

[8] Menelik II, właściwie Sahle Marjam. Cesarz Etiopii w latach 1889-1909, przeprowadził reformy zmierzające do unowocześnienia kraju. Ostatecznie zjednoczył państwo i utrzymał jego niepodległość, stawiając czoło ekspansji włosko-francusko-brytyjskiej.

[9] Róg Afryki…, s. 289, 290.

[10] A.M. Kostecki, Somalia, Zarys…, s. 31.

[11] Róg Afryki…, s. 292.

[12] A.M. Kostecki, Somalia, Zarys…, s. 54.

[13] Polityk brytyjski, w latach 1945-1951 minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii, współtwórca NATO.

[14] J. Kukułka, Historia Współczesnych Stosunków Międzynarodowych 1945-2000,Warszawa 2001.

[15] Koczowniczy pasterze.

[16] Róg Afryki…, s. 294.

[17] A.M. Kostecki, Somalia, Zarys…, s. 55.

[18] Róg Afryki…, s. 298.

[19] A.M. Kostecki, Somalia, Zarys…, s. 63.

[20] Róg Afryki…, s. 301.